Wat doet die kip in het aquarium?
OKTOBER 2009 - Een caleidoscopische bundel over eten en drinken zonder dat de genietende lezer met ook maar één recept wordt opgezadeld. Het boek leest als een ouderwets winterboek, dat unaniem lovend werd ontvangen. Sla het op een willekeurige bladzijde open en verlies je in prachtig geschreven miniatuurtjes, stuk voor stuk gerelateerd aan een datum in het verre of meer recente verleden. Kleurrijk en elke dag even verrassend trekt het jaar voorbij.
`Een van de leukste verhalenbundels die ik in tijden heb gelezen. Het jaar van auteur Adriaan de Boer kent geen inzinkingen', schreef Kees Fens in de Volkskrant kort na verschijning van de eerste druk. En hij heeft gelijk. Ik heb de tweede druk inmiddels ter hand genomen en lees er bijna dagelijks een kort hoofdstukje uit. En dan kom ik opzienbarende gastronomische ontdekkingen tegen die op hun beurt mijn kennis weer verrijken. Bijvoorbeeld over de ‘geboorte’ van de slavink, over de duurste sandwich ter wereld en hoe Albert Schweitzer in Afrika geniet van luchtig gebak van Verkade. Maar ook hoe Lodewjik van Deyssel in het Concertgebouw in loge nummer 11 in de pauze voor drie personen ‘ieder twee kalfsvleesch-croquetten en één bouillon met beschuit’ laat regelen. Louis Paul Boon komt aan het woord over zijn geliefde tatjespap en over het Ganzemanneke. Ook de driehonderdduizend sigaren die Churchill stuk voor stuk verkeerd vasthield ontbreken niet. Net zo min als het waarom achter het wokverbod dat op 12 mei van kracht werd, een dag later gevolgd door een kort exposé van de schrijver over de redding van de ‘Verwoestende aardappel’. Ik citeer:
'Waar het een vaststaand feit is geworden dat één der voornaamste voedingsmiddelen, nl. de aardappel, steeds minder wordt geconsumeerd, hebben de organisatiën van handelaren in dit product besloten op een intensieve wijze een krachtige propaganda te voeren om dit bij uitstek goede volksvoedsel weer op die plaats bij de consumenten te brengen welke het behoort in te nemen' Di vaststelling dateert van maandag 13 mei 1929, toen genoemde ‘organisatiën’ (een breed front: de Nederlandsche Bond van Handelaren in Aardappelen, de Amsterdamsche en de's-Gravenhaagsche Federatiën van Vereenigingen van Groot- en Kleinhandelaren in Aardappelen, Groenten n Fruit, en het Centraal Bureau van de Veilingen in Nederland) de alarmerende consumptiedaling een halt wilden toeroepen `in de verwachting dat door deze propaganda ‘de aardappel op de dagelijkschen disch weer de ereplaats zal gaan innemen die hem toekomt'.
Die dag verschijnt onder hun auspiciën een boekje met de titel ‘Eet meer aardappelen - 90 Recepten voor de bereiding van aardappelen’. In een voorwoord staat prof. dr. E.C. van Leersum (`directeur van het Nederlandsch Instituut van Volksvoeding') stil bij dekwade reuk waarin het gewas aanvankelijk stond. Hij citeert Bilderdijk, een van de vreesachtigen die meenden tegen de `het menschelijk geslacht door hun gif verwoestende en tot zedeloosheid aanzettende' aardappel te moeten waarschuwen.
Zoals in die tijd gebruikelijk, is voor de receptuur de hulp ingeroepen van een ‘Leerares aan de Nieuwe Huishoudschool te Amsterdam, Mevr. C.H.A. Scholte-Hoek’, die in dezelfde tijdvoor de Vereeniging van Reeders van Visschersvaartuigen in IJmuiden de bundel ‘Voortaan visch op den disch’ samenstelt. Later publiceert zij nog een handvol titels, waaronder ‘Kookkunst voor den distributietijd en ten deele... voor altijd’.
Zij steltvaat dat de Hollandse huisvrouwvoor de aardappel slechts twee bereidingen kent: gebakken en gekookt en daarin gaat zij verandering brengen. ‘Pommes Frites, welke in België en Frankrijk door alle volksklassen worden gegeten' zijn nog terra incognita: ze heten aardappelstokjes en - indien fijner gesneden - ‘stroo- of luciferaardappelen’'. Luxueuze uitschieter tussen de aardappelkoekjes, -puddingen, ‘gnockis' met ham en kaas, beignets en aardappel-croquettes is de Russische sla, waarinvoor een klein vermogen aan ingrediënten gaat. Naast wortel, selderijknol, dop erwten, ‘princesseboonen’, tongfilets (of kreeftenstaarten), ‘vischgelei’ en ansjovis vormt `caviar' de Russische touch.
In het boekje wordt stevig geadverteerd. Onder aan elke pagina staat in wisselende bewoordingen waarom juist dit merk margarine onmis baar is: ‘Blue Band is de beste kok’'; ‘Bestrijkt Uw bakblik met Blue Band’. De tekstschrijver is zo vrij - feitelijk is de mededeling juist - een verband te suggereren met boter: ‘Blue Band versch gekarnd’.Andere adverteerders zijn Hero (`Eet meer aardappelen met Hero Groenten Conserven, beiden van Hollandschen bodem). Aardappelhandel D. Vlasveld uit Leiden verzorgt tegen dagnotering de levering van een klein kleurenpalet: blauwe eigenheimers, blauwe drielingen en de raadselachtige paarspetten.
Zo'n vijftig jaar later, in november 2004, zal de Europese tak van de Amerikaanse Hain Celestial Group in de Belgische supermarktketen van Delhaize onder de merknaam Terra Blues, zakjes met blauwe chips introduceren. Volgens het concern zijn ze gemaakt van een van nature blauw aardappelras uit Peru.
‘Wat doet die kip in het aquarium?’ is een heerlijk leesboek, zonder recepten dat geen minuut verveeld.
Ton Borghouts
‘Wat doet die kip in het aquarium?’ is uitgevoerd als paperback. Het telt 544 pagina’s (14,5x22,5 cm). Het bevat geen illustraties. Winkelprijs € 15,-. ISBN 978 90 450 1637 5 Uitgeverij Atlas (Amsterdam).
