Het boerenerf

NOVEMBER 2001 - Voor het agrarisch deel van onze bevolking waren, gedurende vele eeuwen, boerderij-en-erf de voornaamste leefomgeving. Het merendeel van de dagelijkse gebeurtenissen speelde zich daar af en velen brachten er zelfs het grootste deel van hun leven door. Zo ongeveer alle aspecten van de menselijke samenleving kwamen er in klein bestek bijeen. Toch is er, hoe verbazend dat ook is, in ons land nooit serieus studie van dit onderwerp gemaakt. Daarin is nu verandering gekomen. Ook al omdat de cultuurgeschiedenis van het platteland staat de laatste jaren enorm in belangstelling. Dat 2003 is uitgeroepen tot het Jaar van de Boerderij is daarvan een illustratie. Het traditionele boerenleven is echter niet te begrijpen zonder daarbij aandacht te besteden aan de geschiedenis van het boerenerf. Daarover is nu een standaardwerk verschenen.
Ieder element in deze studie is een volkskundig thema op zich: hoe leefden de mensen, wat deden ze de hele dag, hoe was de erf-indeling precies, wat was de rol van de boerin, welke gebruiken bestonden er per streek, welke planten voor nut, sier of folkloristisch gebruik groeiden er op het erf? Dat alles was nauw verweven met de ecologische, historische en sociale context waarin het plaatsvond en die weer een doorslaggevende invloed had op de vormgeving. Bij weinig onderwerpen zijn zoveel disciplines betrokken als bij de boerenerven. Naast volkscultuur in engere zin zijn dat bijvoorbeeld historische geografie, agrarische geschiedenis, landbouwkunde, natuurbehoud en landschapsbeheer, bouwhistorie en bouwkunde, tuin- en landschapsarchitectuur, botanie en kunsthistorie. Niet voor niets zien we het boerenerf als brandpunt van al die invalshoeken. Bewust is bij dit onderwerp dan ook gekozen voor een interdisciplinaire benadering, waarbij allereerst gepoogd is verbindingen te leggen. Te weinig kijkt men over het algemeen immers over de grenzen van de eigen discipline heen, terwijl juist de praktijk van het boerenerf laat zien dat in feite sprake is van verweving.
Dat maakt deze bundel ook tot meer dan een wetenschappelijke verkenning of een nostalgische terugblik. Onder invloed van mest- en hormoonproblematiek, varkenspest, BSE en MKZ is inmiddels duidelijk sprake van een kentering in de agrarische wereld. Boerengezinnen zoeken momenteel toekomstperspectieven waarbij de fouten van de afgelopen halve eeuw vermeden kunnen worden.
In het Nederlandse landschap staan momenteel ingrijpende veranderingen op stapel. Van hoog tot laag wordt gezocht naar nieuwe relaties tussen stad en land, landschap, natuur, cultuurhistorie en landbouw. Ook toekomstige recreatie speelt bij toenemende verstedelijking een steeds belangrijker rol. Inzicht in de historische dimensies van ons gegroeide landschap is bij verdere ontwikkeling daarvan onontbeerlijk. Het boerenerf fungeert daarbij als een belangrijk brandpunt. Sinds de jaren zeventig en tachtig zijn steeds meer mensen de stad
uitgetrokken om op het platteland te gaan wonen. Ze kopen een oude boerderij in een rustieke omgeving. Ze voorzien deze boerderij van alle moderne gemakken maar willen tegelijk dat de boerderij de sfeer van 'vroeger' uitstraalt. Datzelfde geldt voor de boerentuin, die er ook zo authentiek mogelijk uit moet zien. Maar wat is authentiek? Daarvoor is kennis nodig van de geschiedenis van het boerenerf. Dit boek, samengesteld door Rob Leopold voorziter daarin.
Voor het agrarisch deel van onze bevolking waren, gedurende vele eeuwen, boerderij en erf de voornaamste leefomgeving. Het merendeel van de dagelijkse werkactiviteiten speelde zich daar af. Achter was het domein van de boer. Het was de plek van de stallen met het vee, de plek ook waar de voornaamste landbouwgereedschappen werden opgeslagen.
Vóór was het domein van de boerin. De boerin was verantwoordelijk voor het woongedeelte en het erf, voor, opzij, en achter - dat het dichtst bij het woongedeelte lag. Daar lagen de moestuin, boomgaard en bleek en stonden de hokken voor het klein vee. De boerin was bijna elke dag van de week bezig met de was. Ze zorgde ook voor het eten. Daarvoor had ze een kleine moestuin onder haar hoede en vaak ook een bakoven, om het brood te bakken.
Het boerenerf vormt zo een spiegel van het dagelijks leven op de boerderij. In de loop der eeuwen zou er heel wat veranderen. Terwijl het 'gemak' vroeger op het boerenerf een apart huisje was, waar de mensen hun behoefte konden doen, werd in de loop van de twintigste eeuw ook op het platteland overal riolering aangelegd. De introductie van de elektriciteit was een minstens zo revolutionaire ontwikkeling. Na de oorlog werden schaalvergroting en herverkaveling de nieuwe sleutelwoorden. De grootte van de boerderij zou daardoor sterk in omvang toenemen, maar het aantal boeren zou sterk verminderen. De 'burger' deed zijn intrede op het platteland.
Begin jaren negentig werd de landelijke Werkgroep Boerenerven opgericht. Met behulp van vele vrijwilligers zijn vele traditionele boerenerven geïnventariseerd. En van de participanten in de Werkgroep Boerenerven is het Nederlands Centrum voor Volkscultuur. Deze'instelling heeft nu het boek 'Het boerenerf als brandpunt van natuur, landschap en cultuurhistorie' uitgegeven. Het boek (21x29 cm) is rijk geïllustreerd met vele kleurenafbeeldingen en kost in de winkel € 16 (f 34,50) ISBN 90-71840-50-6 is een uitgave van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur in Utrecht.