Het verhaal van wijn

NOVEMBER 2004 - Boer en kunstenaar, zwoeger en dromer, hedonist en masochist, alchemist en boekhouder. Een wijnboer is dat alles tegelijk en is dit geweest sedert de Zondvloed. ‘Hoe meer ik over wijn heb geleerd in decennia vol genoegens, hoe meer ik ben gaan beseffen dat de geschiedenis van de wijn vanaf het begin méér dan welk product ook verweven is geweest met die van de mensen zelf. Textiel, aardewerk, brood, ook dat zijn dingen die we tot het Stenen Tijdperk terug kunnen volgen, maar alleen wijn heeft zoiets als een heilige betekenis, een genezende kracht, ja, iets levends’, stelt auteur Hugh Johnson bij het verschijnen van zijn nieuwste boek ‘Het verhaal van wijn’.
Wat maakt wijn zo bijzonder? Johnson: ‘Deels het feit dat hij in een deel van zijn geschiedenis en die van de mensheid de enige bron van moed en troost is geweest, het enige medicijn, het enige antiseptische middel, de enige manier om een mens uit zijn depressies te halen en zijn gekwelde gemoed nieuwe kracht te geven. Wijn was millennia lang de voornaamste luxe die de mens kende. Toch is wijn tevens onvoorspelbaar, dus zijn waarde is wisselvallig. Zo wisselvallig dat geen twee wijngaarden of twee seizoenen dezelfde wijn zullen opleveren. Toen ik begon te lezen en schrijven over wijn was het de gewoonte om elke beroemde oogst van een kleine historische anekdote te voorzien. Zoals dit was de lievelingswijn van Karel de Grote en deze wijn heeft de arme Lodewijk XIV ooit van zijn koortsen genezen. Schrijvers over de oudheid schreven graag over de kennelijk uitstekende wijnen in die tijd, zonder er ooit bij te zeggen of de oude opvattingen over wijn wel een beetje spoorden met de onze. Ik herinner me dat ik me afvroeg of zulke anekdotes het genot van mijn wijnproeverij verhoogden en in mijn eerste boek ging ik er karig mee om. Het was de smáák van deze mysterieuze, eindeloos gevarieerde, eindeloos subtiele en eeuwig inspirerende drank die mij als schrijver boeide, met andere woorden: juist datgene wat zich aan het beschrijven in woorden onttrok.’
Woorden waren volgens de auteur ook niet het geschiktste middel om de relatie tussen aangrenzende wijngaarden op een helling of tegenover elkaar aan weerszijden van een rivier in een dal te beschrijven. ‘Dat was geografie, daar had je kaarten bij nodig. Nadat ik eenmaal een wijngaard op een kaart had geplaatst, zo ontdekte ik, kon ik me niet alleen herinneren waar hij zich bevond, maar was het alsof geurtjes en smaken zich rond die concrete plek voor mij verzamelden. Maar kaarten waren op zich nog niet genoeg, zo stelde ik later vast, om de moderne wereld van de wijn volledig in beeld te brengen: de doeleinden, de middelen, de wijnstokken, de kelders, en vooral de wijnboeren zelf. Een encyclopedie was de enige mogelijkheid om alle praktische vragen van wijnkopers te behandelen. Behalve de steeds terugkerende vraag: waarom?’
Het doorgronden van de redenen en oorsprong van dingen is een heel andere discipline. Johnson: ‘Het vereist lezen op een schaal die mij tot dan toe onbekend was geweest, en ook een onderzoeksmethode die ik met vallen en opstaan heb moeten leren. Het vraagt van de fantasie gedachtesprongen naar ver verwijderde tijden, waarvan weinig sporen zijn overgebleven, of naar plaatsen die zijn verdwenen. Het eist drastische strengheid tegenover geruchten, maar een goede neus voor details die een klank van waarheid in zich hebben. Kortom: het vereist een historicus, maar dat is niet wat ik pretendeer te zijn. Daarom heb ik dit boek ‘Het verhaal van wijn’ genoemd. Het gaat om mijn poging om alle elementen in de context van hun tijd te plaatsen en daaruit af te leiden waarom we de enorme variëteit aan wijnen hebben die we hebben en waarom we geen ándere variëteit hebben.’
Natuurlijk is het in de eerste plaats een ménselijke geschiedenis. Het begint met de verering van wijn als een bovennatuurlijk fenomeen: de brenger van vreugde. De geschiedenis klimt tot de hoogten van dramaturgische inspiratie en keldert tot de diepten van bedrog, dronkenschap, verraad en moord. Er gaan hartstochtelijke overtuigingen mee gepaard, waaronder niet in de laatste plaats het islamitische geloof dat wijn een té grote zegen is voor deze wereld. ‘De geschiedenis bezoekt de arts in zijn taak als genezer, de politicus in zijn daden van misleiding, de monnik in zijn cel en de zeeman op zee. Wijn, kunnen we zeggen, heeft de mens zijn eerste lessen in ecologie en biochemie gegeven. Hij heeft ons tot kennisvermeerdering aangezet, en ons tegelijk gekleineerd tot verbijstering. Nog maar veertig jaar geleden verkeerde de wijn in stagnatie. Het product werd geteisterd door ziekte, oorlog en armoede, door pessimisme en uitblijvende winsten. Heden ten dage zijn er meer goede wijnen in de wereld en in een grotere variëteit dan ooit tevoren in de geschiedenis. Wijn is internationaal big business, maar ook een cultureel netwerk dat meer dan de halve globe omspant en een kunstvorm met liefhebbers in bijna alle landen en met een luidruchtige minderheid van vijanden. Alles bij elkaar is wijn een kracht om rekening mee te houden, en als onderwerp actueler dan ooit. De tijd is rijp, meer dan ooit, om het fenomeen in historisch perspectief te bekijken. Hoe meer ik over wijn heb geleerd in decennia vol genoegens, hoe meer ik ben gaan beseffen dat de geschiedenis van de wijn vanaf het begin méér dan welk product ook verweven is geweest met die van de mensen zelf. Textiel, aardewerk, brood, ook dat zijn dingen die we tot het Stenen Tijdperk terug kunnen volgen, maar alleen wijn heeft zoiets als een heilige betekenis, een genezende kracht, ja, iets levends', aldus deze gelouterde Britse wijnauteur, die ook in Nederland een graag gezien gast is’, aldus Johnson.
‘Het verhaal van wijn’ is dan ook een schitterend lees- en kijkboek. Van een kaliber zoals men dat van Johnson mag verwachten. Het telt 256 pagina’s (23,5x30 cm) en is gebonden genaaid uitgevoerd met stofomslag. Het bevat zeer veel kleurillustraties en kost in de winkel € 39,95. ISBN 90 7120 625 4. Uitgeverij Het Spectrum (Utrecht).