Wijn en Oorlog

JANUARI 2003 - In 1940 vielen de Duitsers Frankrijk binnen en vrijwel direct begon het leger met het confisqueren van wat het dierbaarste bezit van Frankrijk genoemd mag worden: de wijnvoorraden. Beroemde en gerespecteerde wijnmakers wier families al generaties lang tot de beste wijnmakers behoorden, wisten niet alleen wat wijn maken was, maar leerden ook wat oorlog voeren inhield. De gevaren en moeilijkheden van de oorlog leidden behalve tot schrijnende gebeurtenissen ook tot spannende en heroïsche verhalen. Maar er werd ook op grote schaal gecollaboreerd. Het boek maakt daar, op de rol van Louis Eschenauer na, amper melding van. Het geeft dan ook een té heroïsch beeld van de jaren 1940-45 in en rond de Franse wijngaarden.
In 'Wijn en oorlog' beschrijft het in Frankrijk woonachtige journalistenechtpaar Don en Petie Kladstrup de bezetting van de Franse wijngebieden en de reactie van de bewoners. Een boeiend boek, met veel anekdotes over het leven van wijnboeren en -handelaren in de jaren 1940-1945. Oogstperikelen, het illegaal 'wegwerken' van topwijnen, het verpatsen van 'pinard' in mooie flessen aan de bezetter en andere vormen van sabotage. In het boek wordt de bijzonder lastige positie van de Elzas, die voor de vierde keer sinds 1870 van nationaliteit veranderde, nog eens apart beschreven. Het is een boek waarin wijnboeren en restauranthouders die 's nachts delen van hun wijnkelders dichtmetselden of hun kostbare wijnflessen 'verdronken' in vijvers de hoofdrol spelen.Heel opmerkelijk is het feit, dat ze daar soms hulp bij kregen van Duitse 'weinfuhrers', die er door het nazi-regime opuit gestuurd waren om de voorraden te vorderen.

Wereldtop in oorlogstijd
De getuigenissen in het net verschenen boek 'Wijn en Oorlog' zijn van wijnproducenten met wereldbekende namen zoals Rothschild, Moët & Chandon en Laurent-Perrier, maar ook van anonieme getuigen. Allen tonen een vasthoudendheid, die voortkomt uit hun liefde voor wijn en maken duidelijk hoezeer Frankrijk met zijn wijnen verbonden is. Wijn en oorlog is bijna een sprookje. Ongelooflijk en grillig maar bovendien een zorgvuldig, uniek gedocumenteerd boek. Dat er aan de andere kant ook sprake is geweest van collaboratie komt ook in het boek aan de orde, maar duidelijk beperkter dan het heldengedrag van de enkeling. Dat is jammer constaatert ook vinoloog Johan Veenstra van Wijnplein, die het boek van voor naar achter doornam. Hij schrijft: De auteurs leunen zwaar op hun mondelinge bronnen en gaan ervan uit dat alles in oorlogstijd draaide om die ene schat, de wijn, en een bezetter die geen ander doel had dan het te bemachtigen. Zij creëren de mythe van een land dat overwegend bestaat uit mannen met alpinopetten op het hoofd, een stokbrood onder de arm en een fles wijn onder de snelbinders, die voortdurend bezig zijn om de onnozele Duitsers een poets te bakken. Wijnflessen met opzet verkeerd etiketteren, geallieerde vliegers verbergen in lege wijnvaten, en nog veel meer. 'Allo, Allo' op nationaal niveau. 'Alleen de sympathieke kroegbaas uit deze televisieserie, René en zijn gewillige dienstertjes ontbreken. Het relaas van Don en Petie Kladstrup is sappig en uiterst informatief maar ook een vertekening van de werkelijkheid', aldus vinoloog Veenstra: 'Door voor te stellen alsof het versnijden van wijn, het knoeien met herkomstbenamingen of het verkopen tegen veel te hoge prijzen per definitie een verzetsdaad is, gaan zij voorbij aan de realiteit van het bestaan in een bezet gebied, waar mensen niet altijd de moed hebben om zich te verzetten, maar door middel van aanpassing het hoofd boven water proberen te houden en waar collaboratie op veel grotere schaal voorkwam dan in dit boek tot uitdrukking komt.Het onbezette Vichy-Frankrijk, onder het regime van de na de oorlog wegens landverraad veroordeelde maarschalk Pétain, komt al helemaal niet aan bod, waardoor de lezer niet te weten komt hoe het de wijnbouwers in de Rhône, de Languedoc, de Provence en andere zuidelijke streken precies verging. Enkele fragmenten.

'De stalen deur wilde niet wijken'
'Franse soldaten hadden al van alles geprobeerd, van koevoeten tot en met mokers, om hem open te krijgen. Maar niets was gelukt. Nu besloten ze explosieven te gebruiken. De bergtop schudde door de explosie, rotsblokken en steenslag denderden omlaag het dal in. Toen de rook en het stof waren opgetrokken zagen de soldaten dat de deur op een kier stond, net genoeg voor Bernard de Nonancourt, een drieëntwintigjarige sergeant uit de Champagne, om er zich door te wringen. Wat hij zag maakte hem sprakeloos.Voor zich zag hij een schat waarvoor connaisseurs hun leven zouden willen geven: een half miljoen flessen met de mooiste wijnen die ooit waren geproduceerd, wijnen als Lafite-Rothschild en Mouton-Rothschild, château Latour, château d'Yquem en Romanée-Conti. Opgestapeld in houten kratten en in rekken die bijna elke centimeter van de kelderwand besloegen. In een hoek stonden flessen port en cognac waarvan vele uit de negentiende eeuw.
Maar De Nonancourt had vooral oog voor een van de collecties: honderden kratten champagne Salon 1928. Vijf jaar daarvoor, toen hij voor een ander huis in de Champagne werkte, had hij met verbazing staan kijken hoe Duitse soldaten het dorpje Le Mesnil-sur-Oger binnenreden en krat na krat weghaalden uit de kelders van Salon. Nu zag hij dezelfde champagne voor zich die hij gestolen had zien worden. De jonge sergeant beefde en kon zijn ogen niet geloven.
Ook moeilijk te geloven was dat al die kostbare wijn, opgeslagen in een kelder vlak onder een bergtop, toebehoorde aan een man die er niets om gaf, die eigenlijk helemaal niet van wijn hield. Die man heette Adolf Hitler. Op 4 mei 1945 dacht sergeant de Nonancourt, een tankcommandant in de tweede Franse tankdivisie van generaal Philippe Leclerc, alleen maar hoe goed het voelde het er levend van te hebben afgebracht. Nog maar een paar dagen eerder had De Nonancourt het goede nieuws gehoord: de laatste Duitse eenheden in Frankrijk hadden gecapituleerd. Zijn land was eindelijk helemaal bevrijd. Nu rukten de geallieerden op in Duitsland, hun vliegtuigen lieten duizenden tonnen bommen vallen op Duitse industrieën, vliegvelden en scheepswerven. Hoewel er nog verzetshaarden waren, trokken Duitse troepen zich massaal terug en begonnen zich in groten getale over te geven. Iedereen wist dat het spoedig afgelopen zou zijn.
Op die heerlijke lentedag, het heldere zonlicht fonkelde in het groen van de uitlopende bomen, bevond De Nonancourts eenheid zich verleidelijk dicht bij haar bestemming: het stadje Berchtesgaden in de Beierse Alpen, het `Walhalla van de nazigoden, 'heren en meesters', zoals de historicus Stephen Ambrose het heeft genoemd. Hitler had er een huis, het Berghof en op de bergtop een stenen retraite, 'der Adlershorst' oftewel het Adelaarsnest, een vesting die zich een paar honderd meter hogerop bevond. Van Hitler wordt gezegd dat hij er maar drie keer is geweest en dat hij klaagde dat het nest te hoog lag, de lucht er te ijl was en dat hij er moeilijk kon ademhalen. Niettemin was het Adelaarsnest een meesterlijk stukje constructiebouw. Het werd in drie jaar tijd gebouwd en was zo ontworpen dat het bommen en artillerievuur kon weerstaan. Het Adelaarsnest kon alleen worden bereikt met een lift die door de uitgehakte bergrots liep.
De Nonancourt, die met zijn colonne pauzeerde aan de voet van de berg, keek in gedachten verzonken naar de top en probeerde zich de verschrikkingen voor te stellen die in deze pastorale omgeving waren uitgedacht. Plotseling werden zijn gedachten verstoord door een schreeuw van zijn commandant.
'Hé, De Nonancourt, jij komt toch uit de Champagne?' Voordat Bernard antwoord kon geven vervolgde de officier: `Jij moet dus iets afweten van wijn. Stap uit en kom met me mee.' Bernard sprong uit zijn tank en liep achter de officier aan naar diens jeep waar een groepje andere soldaten bij elkaar stond. `Daarboven,' zei de officier en hij wees naar het Adelaarsnest op de top van de alp, `is een save, een heuse wijnkel, der. Daar heeft Hitler de wijn opgeslagen die hij in Frankrijk heeft gestolen. We gaan het terughalen en jij, De Nonancourt, hebt de leiding.' Bernard stond perplex. Hij wist dat de Duitsers miljoenen flessen wijn hadden weggesleept uit zijn land, hij had zelfs gezien dat ze wijn stalen in het dorp waar hij eens werkte, maar een wijnkelder op de top van een berg leek ongelooflijk. Het gaf een bijna verpletterend gevoel dat hij die mocht openbreken. Bernard wist dat deze opdracht niet eenvoudig zou zijn. De ruim 2400 meter hoge berg was stijl en op een paar hellingen waren mijnen aangebracht. Hij vroeg zich af of de kelder zelf was voorzien van boobytraps. Bernard probeerde zich een beeld te vormen van hoe hij daar boven moest komen en van wat hij daarbinnen zou aantreffen en dat gaf hem een blij gevoel. Al sinds 1940, toen de legers van het Derde Rijk Frankrijk binnenvielen en het land bezetten, had Bernard gehoopt, net als veel jonge Fransen, dat de oorlog lang genoeg zou duren om mee te kunnen helpen aan de bevrijding en deel te hebben aan de geschiedenis. Dit was zijn kans, realiseerde hij zich, want Hitlers save was veel meer dan een wijnkelder, het was een symbool van wreedheid en hebzucht, van nazi-Duitslands honger naar bezit en rijkdom. Het is een van de fascinerendste oorlogsverhalen: hoe een jongeman uit de Champagne naar Berchtesgaden kwam en een van de weinige mensen werd die ooit zijn blik liet gaan over de schatten die Hitler voor zichzelf had vergaard.
En we hoorden het bijna toevallig.

De collaborateur
Het was onmogelijk Louis Eschenauer over het hoofd te zien. 'Hij was een grote man met een grote sigaar en een nog groter ego,' zei Jean Miaihle. 'Iedereen kende oom Louis.Hij was de prominentste wijnhandelaar in de Bordeaux, een onvermoeibare négociant die in het groot wijn inkocht, die bottelde en dan verkocht aan klanten over heel de wereld. Hij sprak vloeiend Engels, Frans, Duits en Russisch en schreef in die talen eigenhandig zijn zakenbrieven. Hij wist net zoveel over wijn als iedereen in de Bordeaux. Op een doorsnee dag bezocht hij diverse châteaux, proefde hij de wijn en onderhandelde hij over wat hij een 'eerlijke' prijs noemde, of hij was bezig met zijn uitgebreide correspondentie en bestellingen en met het toezicht op het bottelen, verpakken en verzenden. Oom Louis had zoveel succes en verdiende zoveel geld dat hij zelden leende bij een bank. Hij haalde bij een wijnboer diens hele oogst op en betaalde contant.
'`Eschenhauer was zeer getalenteerd, een echte deskundige,' zei Heinz Bömers jr, die net als zijn vader, de weinführer van de Bordeaux, Louis, kende en met hem samenwerkte. 'Hij ontdekte de kleinste nuances en onvolkomenheden in wijn. Tijdens de oorlog gingen hij en mijn vader samen vaak op pad om tientallen wijnen te proeven. Ze vertrouwden elkaars oordeel en waren goede vrienden.'Het was die vriendschap en zijn nauwe banden met Duitse leiders die Eschenauer in staat stelden zijn fortuin tijdens de oorlog ruimschoots te vergroten door wijn te verkopen aan het Derde Rijk.'
Dat bracht hem ook in de problemen. Na de oorlog werd hij gearresteerd en moest hij terechtstaan wegens economische collaboratie. Hoewel het proces in 1945 werd gehouden vinden veel mensen in Frankrijk de zaak nog steeds te gevoelig en te gênant om erover te praten. Het is een hoofdstuk uit de geschiedenis dat ze liever vergeten, een periode waarin meer dan 160.000 mensen terecht moesten staan of naar wie in La douce Franse wel een onderzoek werd ingesteld wegens samenwerking met de vijand. Zelfs president Charles de Gaulle was bezorgd over die periode en probeerde Frankrijk omwille van de nationale eenheid voor te stellen als `een natie van verzetsstrijders'. Maar de zaak Eschenauer stelde dat beeld ter discussie. De auteurs van dit boek konden niet om de in 1958 overleden 'oom Louis' heen, maar ongetwijfeld hadden ze liever dat hoofdstuk 10 niet aan dit boek toegevoegd.
'Wijn en Oorlog' is uitgevoerd als paperback (17x24 cm) in zwart-wit met, behoudens het omslag, slechts 1 iluustratie (etiket). Het telt 278 pagina's. Winkelprijs € 19,90. ISBN 90 76685 037. Uitgeverij Schuyt & Co, Haarlem / Manteau, Antwerpen.